Al jaren is het een punt van discussie: is Desiderius Erasmus een echte Gouwenaar of een Rotterdammer in hart en nieren? Verschillende boeken en hun vertalingen, deskundigen en verhalen vertellen iets anders.

Erasmus is een bekende Nederlandse filosoof, humanist en theoloog. Erasmus heeft in zijn leven gepleit voor een levenshouding zonder dogma’s: er is namelijk niks zeker in het leven en dat ontkennen is ijdelheid en hoogmoed. “Het is de hoogste wijsheid, soms een dwaas te spelen”, is een van zijn bekendste uitspraken.

Erasmus is opgeleid tot priester aan kloosterscholen, zo ook aan de kloosterschool van Gouda. Ook hij heeft tijdens een van zijn vele reizen theologie gestudeerd in Parijs. Daarnaast was Erasmus bijzonder goed in Latijn. Hij vond dat de gangbare Latijnse Bijbelvertaling (de Vulgaat) vol fouten zat, dus hij bracht een nieuwe, tweetalige bijbel uit, zodat mensen zelf ook de vertaling konden controleren. Daarnaast heeft hij verschillende andere boeken geschreven, zoals ‘Lof der Zotheid’, waarin hij priesters, pausen en geleerden van zijn tijd onder de loep neemt en op de tenen trapt. Het boek werd zo populair dat hij als eerste schrijver in Europa kon leven van zijn schrijven.

Erasmus is geboren rond 1467 en gestorven op 12 juli 1536 in Basel. Na al deze jaren, is het voor de theologen en deskundigen nog steeds de vraag waar Erasmus is geboren. Er zijn verschillende teksten en andere bewijzen die wijzen naar een geboorte in Rotterdam. Daarentegen zijn er ook deskundigen met bewijzen die vertellen dat de geboorte in Gouda was. De doopregisters in zowel Rotterdam, als Gouda, maken geen melding van zijn geboorte. Hierdoor zijn het geboortejaar en geboorteplaats van Erasmus tot de dag van vandaag niet met zekerheid te zeggen.

In de werken van Erasmus is te lezen dat hij is geboren in Rotterdam, zo schrijft hij in een van zijn brieven: “Ik ben geboren in Rotterdam. Mijn moeder was de dochter van een medicijnmeester uit Zevenbergen, mijn vader had heimelijk met haar een verhouden, in de hoop haar te trouwen. (…) Toen mijn vader zag dat hij met alle macht van het huwelijk werd afgehouden, deed hij wat wanhopigen gewoonlijk doen: hij ging ervandoor en schreef onderweg een brief, met twee handen samengevouwen en de woorden ‘vaarwel, ik zal je nooit meer zien.’ Maar intussen was de vrouw die hij gehoopt had te trouwen, zwanger van mij geworden.” Erasmus was dus een onwettig kind, een ‘defectus natalis’. Hier heeft hij zijn hele leven de gevolgen van gemerkt. Pas in 1517 is Erasmus verlost van zijn onwettelijke geboorte, dankzij pauselijke dispenstatie.

Het beeld van Erasmus op het Grotekerkplein in Rotterdam.
Foto: Rick Pietersz

Adrie van der Laan van het Erasmus Center for Early Modern Studies in Rotterdam gaat er, mede door deze teksten, vanuit dat Erasmus in Rotterdam is geboren. “Niemand heeft er ooit aan getwijfeld dat Erasmus de zoon is van een Goudse pastoor, maar volgens ons is zijn moeder vlak voor de geboorte naar haar moeder in Rotterdam gebracht, om daar te bevallen.” Er wijzen meer teksten en andere bewijzen naar een geboorte in Rotterdam. “Goudæ conceptus, Roterodami natus”, zo luidt de tekst bij het houten standbeeld van Erasmus. ‘In Gouda verwekt, in Rotterdam geboren’ betekent het. Op het Grotekerkplein in Rotterdam staat een andere versie van ditzelfde standbeeld.

Naast deze aanwijzingen, zijn er ook verwijzingen naar een geboorte in Gouda. Er zijn speculaties dat Erasmus in zijn brieven verwees naar Rotterdam als zijn geboorteplaats, om al zijn banden met Gouda te breken.

De buste van Erasmus achter de Sint-Janskerk in Gouda
Foto: Vera Sleeman

Dit denkt ook Maurits Tompot, hij denkt dat Erasmus weinig met Gouda te maken wilde hebben, omdat hij een onecht kind was en dit erg pijnlijk voor hem was. “Daarom werd het Roterodamus. Maar dit laat niet weg dat hij in Gouda geboren kan zijn.”  De Goudse historicus Renier Snooy verwijst in een notitie naar Gouda. “Snooy was een machtige man in Gouda,” zegt Tompot, “hij beweerde dat niet zomaar.” Tompot is een Gouwenaar die zich heeft verdiept in de werken en het leven van Erasmus. “Ja, Erasmus was groots. Hij heeft er voor gezorgd dat het woord weer centraal staat. Hij legde het ei dat Luther heeft uitgebroed.”

Ondanks het gebrek aan bewijzen zoals een geboorteakte, voelen beide steden zich verbonden met Erasmus. Zo heeft Rotterdam in 2009 Erasmus uitgeroepen tot de ‘Grootste Rotterdammer’ van het jaar en had Gouda in 2016 een ‘Erasmusjaar’. Beide steden hebben hun aandeel gehad in het leven van Erasmus, maar welke verhalen als waarheid beschouwd kunnen worden zal een raadsel blijven.